7 Haziran 2015 Pazar

Benim oyum...



Memleketteki demokrasi temsili (!) sağ olsun, her seçim dönemindeki gibi insanlar yine zorunda olduklarını düşündükleri partilere oy vermeyi planlıyor. Kimi istikrarı sağla(t)mak zorunda, kimi iktidarı devir(t)mek zorunda, kimi kırmızı çizgileri koru(t)mak zorunda, kimi engellemeleri aş(tır)mak zorunda, vs vs vs. Zorunda olunan şeyler listesi zaman içinde az çok değişebilse de zorunda olma hali her daim mevcut herkeste. Özgür bir birey olarak oy vermek mümkün değil. Oy vermeyerek özgürleşmeye de müsaade yok. Tam bir trajedi oyunu sahnedeki sanki!


Bu zorundalılık hissi yüzünden olsa gerek, hangi partiye oy vereceğini seçerken, insanlar kendilerini çok rahat kandırabiliyor. Diğer partilerin olumsuz yanlarını şişirebildiği kadar şişirirken, oy vereceği partinin olumsuz yanlarını da olabildiğince halının altına süpürüp, görmezden geliyor. Oysa en kolay eleştirebileceğimiz parti kendisine oy vereceğimiz parti değil midir? Eleştiremediğimiz ya da eleştirilerimizin üzerinde hiçbir etki yaratmayacağını düşündüğümüz birileri tarafından bir yerlerde temsil edilmemizin bir kıymeti kalır mı?

Kimse hiçbir şeye mecbur değil aslında. Tüm zorundalılıklar uydurmaca oylamalarda. Verecekseniz, özgürce verin oyunuzu. Biz izleyicilerle etkileşimli ve doğaçlama oynansın artık bu oyun. Öyle olmuyorsa da, her trajedinin sonunda olduğu gibi, bu oyun da oyuncuların olduklarını sandıkları kişiler olmadıklarını fark etmeleriyle bitsin: sahne kararsın, salonla beraber içrekler de aydınlansın!
* * *

 
Ben hayatımda ilk defa bir partiye oy vermeyi planlıyorum: HDP’ye. Fakat niyetim, ne mecliste giderek otoriterleşen AKP’yi geriletmek, ne cuntacıların getirdiği anti-demokratik % 10 barajını anlamsızlaştırmak, ne Kürtlerin hak ettiği temsil gücüne kavuşmasını sağlamak, ne de HDP’yi arzuladığı gibi ezilen tüm kimliklerin koruyucusu yapmak. Tek niyetim, Kürtler’den de sustukları zamanlarda hesap sorabilme hakkına sahip olmak!

Devlet Aklı’nın katlettiği masum Kürt çocuklarının hesabını yıllardır elimden geldiğince sormaya çalıştım bu blog sayfası aracılığıyla. Müslüman olduğum için Müslümanları, Türk olduğum için Türkleri hedef aldım sadece. En çok da sessizliklerini.. ..o, her şeyi meşrulaştıran sessizliklerini. PKK’nin terör eylemleri karşısında bile, çuvaldızı kendimize batırmadan iğneyi batırmadım Kürtlere. Hele barış süreci başladıktan sonra, iyice dikkat ettim onlar hakkında yazıp çizdiklerime.

Bugün HDP’ye oy verdikten sonra barajı aşarlarsa elde edeceğim şey, 12 yaşındaki Uğur Kaymaz’ın katlini meşrulaştıranlardan hesap sorabildiğim rahatlıkla, 3 yaşındaki Revşen Baliç’in katlini meşrulaştıranlardan da hesap sorabilmek olacak. İşte bu seçimlerde kazan(dır)abileceğim tek şey, bu! İşte bu seçimi benim için öncekilerden ayıran yegâne fark!!


2 Mart 2015 Pazartesi

Kuantum İlintililik


11. İTÜ Fizik Haftası'nda an'lattığım "Klasik ve Kuantum İlintililiğe Giriş" ve "Makroskobik Kuantum Durumları ve İlintililik" dersleri için hazırladığım notlar..

Bu arada, artık bu derslerin videolarını iz-lemek mümkün: İTÜ Fizik Haftası @ YouTube. Yukarıdaki derslerin videoları eklendiğinde bu gönderiyi güncellerim. Şimdilik, 8. Hafta'da an'lattığım "Kuantum Dünyasında Konumda Öteleme Vs Zamanda Evrim" başlıklı dersin videolarını paylaşayım:
  1. https://www.youtube.com/watch?v=7z3gk6kwZWM
  2. https://www.youtube.com/watch?v=optWpOATLRA
  3. https://www.youtube.com/watch?v=SdYfAc2NBN0
  4. https://www.youtube.com/watch?v=1w6krNPWeXg

13 Ocak 2015 Salı

Paris’ten Sivas’a: Kutsala saygı, İfade Özgürlüğü ve Nefret Suçu




Kutsallara saygısızlığı ilke edinmiş olan, belirgin bir şekilde Fransa’daki milliyetçi “Ulusal Cephe” karşısında konumlanan ve sosyalistler dâhil herkesi tiye alan anarşist mizah dergisi “Charlie Hebdo”ya 7 Ocak 2015’te el-Kaide korkunç bir saldırı düzenledi ve 12 kişiyi öldürdü! 
 
(IŞ)İD karşısında yaşam kalım mücadelesi vermeye başlayan el-Kaide, bu saldırıyla beraber kanlı oyunda bende hala varım demek istedi. Batı dünyasıysa zaten Müslüman vatandaşları için endişeliydi, (IŞ)İD için Ortadoğu’ya savaşmaya gidenler dönerse ne yapacağını düşünüyordu kara kara. 

Bundan sonra, öldürülen 12 kişinin sevenlerinin yanı sıra, Müslümanları, özellikle de Batı’da yaşayan Müslümanları oldukça zor günler bekliyor denilse, yanlış olmaz.

Yaşama hakkı Vs Öldürme haksızlığı

Bir insanın o ya da bu sebeple ölmesi gerektiğine hükmetmek, Allah’lık taslamak demektir. Ve Allah’a ister inanıyor olsun, ister inanmıyor olsun; kendisi ya da bir başkasının Allah’lık taslaması, kimse için meşru olmamalı. Zira inananlar Allah’a şirk koşmaya karşı çıkmalı, inanmayanlarsa Allah’a.

Bu bağlamda, kişilerden ve kimliklerden bağımsız, amasız ve zatensiz bir şekilde, bir Müslümanın da, bir ateistin de Charlie Hebdo saldırısını kınaması gerek. Biraz sonra zihinsel hijyen kaygısıyla ve ifade özgürlüğü hakkında yazacaklarım, bu zorunluluk akılda tutularak okunmalı.

İfade Özgürlüğü

İfade özgürlüğü, kimliklere – dolayısıyla da kimliklere ait kutsallara – saygısızlık bahanesiyle kısıtlanamaz (bkz: Kutsala Saygı Vs İfade Özgürlüğü). Onu hukuksal olarak kısıtlayabilecek tek kimliksel şey, nefret suçudur.. ..ki bunu belirleyen de ifadenin saygısızlığının şiddeti değil, yöneltildiği kişi(ler) üzerinde kurduğu (fiziksel) baskının şiddetidir (bkz: İfade Özgürlüğü Vs Nefret Suçu).

Gelin hakikati daha açık görebilmek için hayal aynasına bakalım, gerçekliği kurgular üzerinden yansıtarak kavramaya çalışalım.

Bir grup Müslümanın ülkelerindeki çoğunluk tarafından yadırganmayan ve İslami olmayan her tür değere saygısızlığı ilke edinmiş bir mizah dergisi çıkarttığını varsayalım. Derginin saygısız yayınlarından rahatsızlık duyan birkaç kişinin dergi binasına saldırıp, çalışanlarını katletmesi bir Müslüman’ı kahretmez miydi?

İşte tam da bu yüzden, tüm Müslümanlar – kutsalına saldırılıp, saldırılmadığına bakmaksızın – bugün el-Kaide’nin vahşetine karşı sesini yükseltmeli.

Ayrıca aynı toplumda hem görece farklı (ve horlanmış) bir etnodinsel kimliğe sahip, hem de sınıfsal olarak daha çok sömürülmüş (ve ezilmiş) bir azınlık olduğunu varsayalım. Misal bu ya, azınlığın etnik kökeni Avrupa, dini tercihi de ateizm olsun. Tanrıya inanmayan bir Avrupalı normal şartlar altında bile ev, iş, eş,, vs. bulmakta zorlansın bu ülkede. Böyle bir ortamda gayri-İslami olan başka her şeyle aynı duyarsızlıkla ateizmin bu dergide karikatürlere konu olması, Charlie Hebdo okurlarının içine siner miydi?

İşte tam da bu yüzden, tüm hepimiz Charlie’yiz diyenler – diğer dinlerin de tiye alınıp, alınmadığına bakmaksızın – bugün Fransa’da İslam’ın tiye alınmasının sonuçları üzerine düşüncesini odaklamalı.


İsrail’de Yahudiliği aşağılamak korunması gereken bir ifade özgürlüğü olabilir. Fakat Hitler’le de dalga geç(ebil)miş olması, Nazi Almanyası’ında yaşayan birisinin Yahudilerle dalga geçtiğinde nefret suçu işlemiş olduğu gerçeğini değiştirmezdi. Zira ister istemez soykırımın meşrulaştırılmasına yardım etmiş olurdu.

Ya da Cumhuriyet Türkiyesi’nde Nihal Atsız gibi İslamcılığa şiddetle karşı çıkmanız, size Yahudiliğe karşı da aynı cesaretle itiraz etme hakkı vermezdi. Yazacağınız tek bir yazı bile 2 hafta içerisinde 15,000 Yahudi vatandaşın varını yoğunu bırakıp, Trakya’dan İstanbul’a kaçmasına sebep olabilirdi.

Aynı şekilde, Türkiye’de (Sünni) İslam’ın eleştirilmesi korunması gereken bir ifade özgürlüğüdür. Korunmazsa, 33 kişi birden yakılarak öldürülebilir Madımak’ta olduğu gibi. Fakat Türkiye’de (Sünni) Müslümanların hayatını aydınlatma potansiyeline sahip olan Aziz Nesin'in kara mizahı, Fransa’nın banliyölerindeki prekarya hayatını iyice karartmaktan başka bir şey yapamaz.

Mizah belki de toplumsal evrimi sağlıklı kılacak en önemli araç. Amacı unutulmadığı ve korunup, kollandığı sürece...



30 Aralık 2014 Salı

Yardımlaşmada Seçicilik: Bizcil-lik/Etno-merkezcillik



Bizcil-lik/Etno-merkezcillik (“ethnocentrism”), genel olarak bir bireyin diğer bütün kimlikleri kendi kimliğine/kimlik kümesine olan uzaklığa göre değerlendirmesi ve kişisel ilişkilerini bu değer çerçevesinde şekillendirmesi olgusudur. Yardımlaşma bağlamında ele alındığındaysa, bireyin kendisiyle benzer bir kimliği/kimlik kümesini paylaşan insanlara aradaki benzerlikle doğru orantılı bir şekilde yardım etme eğilimi olarak özel bir anlamla yüklenebilir.

Bu bağlamda, almaşıkları

- bireyin kendisiyle farklı bir kimliği/kimlik kümesini paylaşan insanlara aradaki farklılıkla doğru orantılı bir şekilde yardım ettiği onlarcıl/çok-kültürcü (“cosmopolitan”) eğilim,
- bireyin kimlik farkı gözetmeksizin herkese eşit bir şekilde yardım ettiği özgecil/diğerkâm (“altruistic”) eğilim,
- bireyin kimlik farkı gözetmeksizin kimseye yardım etmediği bencil (“egoistic”) eğilim

olarak sıralanabilen bizcillik, insan topluluklarının tüm sosyal evrimi boyunca oldukça etkili olmuş gibi.

Bizcilliğin tarihini fiziksel benzerlikten başka bir kimlik tanımlayıcının icat edilmediği toplum öncesi dönemlerde, aile içi dayanışmanın ortaya çıkıp, yayılması ile başlatabiliriz. Bu başlangıcı, R. Dawkins’in “Gen Bencildir”de önerdiği tarzda bir genetik işlerge ile temellendirmek de makul: benzer genleri taşıyan bireylerin hayatta kalma olasılıklarını arttıracak her tür bireysel stratejinin gen düzeyinde bir seçilimle pekiştirilmesi mümkün olmuş olmalı.

Dilin gelişmesi ve böylece sürülerin genişlemesi ile beraber, bizcilliğin sürücülüğünün oldukça kısa bir evrimsel sürede genlerden memlerin eline geçmiş olduğunu tahmin edebiliriz. Dinin ortaya çıkışı ve sürüden topluma geçişin ise bu el değişikliğini geri dönülmez bir şekilde güçlendirmiş olduğunu düşünebiliriz.

Bu çerçeveden bakıldığında, ailelerden klanlara, boylara ve aşiretlere; mezhepçilikten ırkçılığa, milliyetçiliğe ve ulusalcılığa, üzerinden bizin tanımlandığı kimlik sürekli değişmiş görünüyor. Fakat bizcillik, insan doğasının bir değişmeziymiş gibi sürekli kabuk değiştirerek her toplumsal düzene ayak uydurmuş ve toplum içinde kimliklerden bağımsız bir şekilde hızla baskın strateji haline gelmiş olarak karışımıza çıkıyor.

Peki, neden yardımlaşmada bu kadar seçiciyiz? Gerçekten de bizimki gibi bir toplumsal evrim kaçınılmaz mıydı? Bizcillikten özgecilliğe geçiş mümkün olmayacak mı hiçbir zaman?

Bizcilliğin Hammond-Axelrod Modeli

Hammond ve Axelrod, 2006 yılında olabildiğince basit ama bir o kadar da kavratıcı/kuşatıcı bir bizcillik modeli (HA Modeli) kurguladı.

HA Modelinde ilk göze çarpan basitleştirme, sınıf ilişkilerinin ele alınmaması ve sadece kimlik ilişkilerine odaklanılması. Etkileşim ağıysa toroid bir kare latis: yüzeyi karelere bölünmüş bir simit. Her birey, sadece kendisinin üzerinde bulunduğu köşenin sağındaki, solundaki, altındaki ve üstündeki dört bireyle ilişki içindeymiş gibi varsayılıyor.

Bunun yanı sıra, modelde ne bireylerin birden fazla kimliğe sahip olmasına, ne de kendi kimlikleri dışındaki kimlikleri birbirinden ayıracak bir algısal çözünürlükle donanmalarına [1] izin verilmiyor. Ele alınan kimlik, {fiziksel, kültürel, dini, siyasi ve benzeri} herhangi bir kategoriden seçilebilir, bunda herhangi bir kısıtlamada bulunulmuyor.

Buna göre bir bireyin sahip olduğu kimliğin yanı sıra {“yardım ediyor”, “yardım etmiyor”} değerlerini alan betimleyici iki özelliği daha bulunuyor: aynı kimlikte olanlara karşı tavrı ve farklı kimlikte olanlara karşı tavrı. Böylece bir birey, i) sadece kendisiyle aynı kimlikte olan yakın komşularına yardım eden bir bizcil, ii) sadece kendisiyle farklı kimlikte olan yakın komşularına yardım eden bir onlarcıl, iii) tüm komşularına yardım eden bir özgecil ya da iv) kimseye yardım etmeyen bir bencil olabilir.

Modelin bir diğer basitleştirmesi, eşeysiz bir üreme üzerine kurgulanması: yani {yaş, cinsiyet, aile ve benzeri} betimleyici özelliklerin ihmal edilmesi. Fakat modele bu özelliklerin de eklenmesi (bkz: Eşeyli HA Modeli), eşeyli ve eşeysiz üremenin sonuçlarda anlamlı bir fark yaratmadığını gösteriyor. Toroid kare latisten daha gerçekçi etkileşim ağları kullanıldığında – bizcillik oranlarında büyük değişimler gözlemlense de – bizcillik hep başat strateji olarak öne çıkıyor ve oranların üreme şekline çok fazla bağımlı olmadığı sonucuna ulaşılıyor.

Varsayımları hakkındaki bu girişten sonra şimdi modelin ayrıntılarını incelemeye geçebiliriz. Oyun, tüm köşeleri boş bir latisle başlıyor ve her bir zaman adımında aşağıdaki adımlar sırasıyla gerçekleştiriliyor:

- Göç: boş köşelerden rastgele seçilen birisine {kimlik, aynı kimlikte olanlara karşı tavır, farklı kimlikte olanlara karşı tavır} özellikleri rastgele seçilen bir birey atanıyor.

- Etkileşim: rastgele sırayla her bireyin çevresindeki komşularına ne kadar yardım edeceği ve onlardan ne kadar yardım alacağı hesaplanıyor. Etkileşimlerden hemen önce % 12 değerine resetlenen bireylerin üreme olasılığı, bireyin yaptığı bir yardım karşılığında % 1 azaltılırken, bireye yapılan bir yardım karşılığında % 3 arttırılıyor.

- Üreme: rastgele sırayla her bireye boş bir komşuluğu varsa üreme şansı tanınıyor. Birden fazla boş komşuluk olduğunda hangisi üzerine üreyileceğine rastgele karar veriliyor. Yeni doğan birey, ebeveynin tüm özelliklerini de miras alıyor. Fakat her bir özellik % 0.5 olasılıkla mutasyon geçiriyor.

- Ölüm: rastgele sırayla bireylerin ölüp, ölmeyeceğine karar veriliyor. Her birey için ölüm olasılığı % 10 olarak alınıyor.

Sonuçlar

HA Modelinin en önemli sonucu, yardım etmenin masraflı olduğu durumlarda yardımlaşmanın ancak bizcillik şeklinde ortaya çıktığı.

50 x 50'lik bir latiste 4 farklı kimliğin bulunduğu, 2000 adımlık standart bir simülasyonda bizcilliğin hızlı bir şekilde toplulukta baskın strateji haline gelişini izleyebiliriz:


Başka bir standart simülasyonun sonuçları ise şu şekilde:


Bu sonuçlara göre, karşılıklılık ilkesi olmaksızın bile, basit kimlikler ve yerel etkileşimlerin bizcilliği baskın hale getirdiğini söyleyebiliriz. Daha da etkileyici olansa, bizcillik üzerinden yardımlaşmanın da baskın hale gelmesi. Eş zamanlı kimlik dağılımlarına dikkat edilirse, bizcillerin olduğu bölgeler birer kimlik etrafında yoğunlaşılan oldukça büyük alt-bölgelere karşılık geliyor. Yani bu alt-bölgelerde bireyler birbirleriyle yardımlaşıyorlar.

Mutasyon ya da göç oranı üzerinden modeldeki rastgeleliliği değiştirmek mümkün. Rastgelelik arttıkça (azaldıkça) bizcillerin oranı azalıyor (artıyor):



Buradan yola çıkarak, görece daha kapalı ya da daha muhafazakâr toplumlarda bizcilliğin de daha yoğun olacağı çıkarımında bulunabiliriz. Kimlik sayısının azalması ise (göç ve mutasyon oranlarının aksine) belirsizliği arttırdığı için bizcilliği seyreltiyor popülasyonda. Fakat ne olursa olsun, bizcillik hep en yaygın strateji. Diğer kimlikleri birbirinden ayırt edebilme ya da kendi kimliğini diğer kimliklerden ayırt edememe gibi durumlarda da bu sonuç değişmiyor. Hatta başlangıçta bütün bireyleri bencil olarak atasak ve sistemi göçe kapatsak bile... ..değişen tek şey, bizcilliğin baskınığının ne kadar olduğu oluyor.

Peki, bizciller nasıl oluyor da bu şekilde yayılabiliyor?

İlk simülasyonu tekrar izlersek, başlangıçta birbirinden bağımsız tek renkli adacıkların oluştuğu görülüyor. Zamanla mutasyon ya da göç sonucu bencil bireyler bu adacıkların içinde ya da etrafında belirmeye başlıyor. Aynı renkli bizciller, bu bencillerle başa çıkma konusunda başarılı olamıyor. Bencillerden kurtulmanın tek yolu, adacıkların genişleyerek, farklı renklerin birbiriyle temas etmesi gibi. Özellikle de farklı renkli bizcillerin bu bencillerle etkileşmeye başlaması...

Bu arada 10 kat az mutasyonlu simülasyon sonucunda özgecillerin bir süre liderliği ele geçirdiği, fakat son tahlilde bunun bizcillerin oranını daha da arttırdığını görüyoruz. Rastgelelik azaldığı için bizcilliğin böyle yüksek bir orana ulaşması beklendik bir şey. Özgecillikten bizcilliğe geçişin altında yatan dinamik de oldukça aşikar: bizcillerden oluşan bir ada özgecil bir adaya temas ettiğinde, özgecil ada ne kadar büyük olursa olsun, bizciller tarafından hızla işgal ediliyor.

Acaba özgecillerin yine bir süre yarışı önde götürdüğü, fakat ardından bizcillerin standartın üstünde değil de altında bir oranda sabitlendiği bir oyun söz konusu olabilir mi? Belki o zaman yardımlaşmada seçiciliğin kaçınılmaz olmayabileceğine dair bir umut doğar.


Yukarıdaki simülasyonda sadece kimlik sayısı 4'ten 3'e indiriliyor. Bu simülasyon aradığımız türden bir sonuca bizi yönlendirebilir gibi: özgecillerin düşüşünü izleyen bizcil yükselişi, belirsizlik arttığı için biraz da olsa azalıyor.

Yoksa bunun üç kutupluluğun ilişkilerde sürtünme ve bunalım yaratmasıyla bir ilgisi olabilir mi?

Kim bilir? Bu model üzerinden daha çok oyun oynamak gerekecek.

Notlar:

[1] Kimliksel çözünürlüğün ikili bir düzeyde oluşu, aşırı genişleyip çeşitlenme veya aşırı kutuplaşma altında (bizcillik ve onlarcıllığı en uç noktalarda tutan) bir bilinçli umursamazlığın varlığı olarak da düşünülebilir.

iZ-LeYiCiLeR